एलेफंटा लेणी

एलेफंटा द्वीप किंवा घारापुरीमध्ये आपले स्वागत आहे. हे शांती आणि समाधानाने भरलेले एक स्थळ आहे. हे महानगरी मुंबईपासून फक्त एका छोट्या नौकाविहाराच्या अंतरावर स्थित आहे. एलिफेंटा हे बेसॉल्ट खडकांपासून घडवलेला एक शिळा मंदिर समूह आहे. ही रचना प्राचीन संस्कृती आणि वास्तुकलेचा वैशिष्ट्यपूर्ण संगम दर्शवते. हे मंदिर हिंदू धर्मातील प्रमुख देवतांपैकी एक, भगवान शंकर यांना समर्पित आहे. गुंतागुंतीच्या नक्षीकामांनी सुशोभित हे मंदिर भगवान शंकराला सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता म्हणून दर्शवते. या गुंफेच्या इतिहासाची माहिती तुम्हाला डॉ. कुरुष दलाल, डॉ. आंद्रे बाप्तिस्ता, प्रा. ए. पी. जामखेडकर आणि ग्रामप्रधान मीना मुकेश भोइर यांच्या कथनातून मिळेल.

पूर्व दिशेच्या प्रांगणाच्या मध्यभागी, डाव्या बाजूस एक लहान गुफा मंदिर असून उजव्या बाजूस एक मोठा मोकळा हॉल आहे, ज्याला मंडप म्हणतात. या संपूर्ण परिसराला मुख्य गुंफा असे म्हणतात आणि याच्या समोर असलेल्या मोठ्या कक्षाला केंद्रीय सभामंडप म्हटले जाते. याच्या पूर्व आणि पश्चिमेस दोन लहान मंदिरे आहेत. मुख्य गुंफा ही 5व्या ते 7व्या शतकात एलिफेंटा बेटावर बनवलेल्या सात गुंफांपैकी एक आहे. मुख्य गुंफेच्या मंडपात गुंफेइतक्याच उंचीचे नऊ सुंदर नक्षीकाम केलेले पट आहेत. हे पट भगवान शंकराच्या विविध रूपांचे दर्शन घडवतात आणि विविध आकृती व देवतांनी वेढलेले आहेत. खालील नारंगी बटणावर क्लिक करून तुम्ही प्रत्येक पटाविषयी माहिती जाणून घेऊ शकता.

मंडपात प्रवेश करण्यासाठी दगडी पायऱ्या आहेत. त्यांच्या पायथ्याशी अर्धचंद्राकार ‘मूनस्टोन’ आहे, जो सांसारिक जगातून मंदिरातील पवित्र परिसरात प्रवेश करण्याचे प्रतीक मानला जातो. या मंदिराची रचना हिंदू धर्माच्या महत्त्वपूर्ण तत्त्वांशी निगडित आहे. याची निर्मिती प्राचीन वास्तुशास्त्रातील नियम आणि शास्त्रांचा विचार करून करण्यात आली आहे. पायऱ्या चढून आत प्रवेश करताच, वरच्या बाजूला गुंफेला आधार देणारे गोल शिखर असलेले १६ फूट उंच दगडी खांबांची रांग दिसते. खांबांमधील रुंद अंतर हा परिसर मोकळा आणि विशाल भासवतो, ज्यामुळे तुम्हाला हे स्थळ आपल्याकडे अधिक सखोल अनुभव घेण्यासाठी आमंत्रित करते.

तुम्ही पूर्व प्रांगणाजवळील एका पटासमोर उभे आहात. आता तो काहीसा झिजलेला दिसतो. ही सुंदर नक्षी भगवान शंकराचे पवित्र निवासस्थान कैलास पर्वत दर्शवते, ज्यात शंकर आणि त्यांच्या बाजूला त्यांच्या पत्नी पार्वती बसलेले दिसतात. या पटावर एक नाट्यमय प्रसंग कोरलेला आहे, ज्यात लंकेचा राजा आणि शंकराचा परमभक्त रावण दिसतो. रावणाच्या प्रार्थनांकडे शंकर दुर्लक्ष करतात, तेव्हा रावण रागाने आणि अहंकाराने कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न करतो. पार्वती हे पाहून चिंतित होताच, भगवान शंकर आपल्या पायाने पर्वतावर दाब देतात, ज्यामुळे पर्वत अधिक जड होतो. रावण त्याच क्षणी शरण जातो आणि शंकराच्या दिव्य शक्तीसमोर आपली असमर्थता ओळखून क्षमा मागतो व आशीर्वाद प्राप्त करतो.

आता तुम्ही “सदाशिव” मूर्तीच्या पायथ्याशी आहात. 18 फूट उंच ही प्रतिमा भगवान शंकराला त्रिमूर्ती रूपात दर्शवते. मूर्तीची तीन चेहरे शंकराच्या बहुआयामी स्वरूपाचे प्रतीक आहेत. तुम्हाला सर्वात जास्त कोणता चेहरा भावतो? डावीकडील चेहरा शंकराच्या उग्र आणि संहारक रूपाचे दर्शन घडवतो. त्यात मिशा आणि सापाची सजावट दिसते. मध्यभागी असलेला चेहरा शंकराच्या शांत, सौम्य आणि उदात्त रूपाचे प्रतीक आहे. उजवीकडील चेहरा शंकराच्या स्त्रीस्वरूपी रचनात्मक शक्तीचे प्रतिनिधित्व करतो. त्यात कमळ आणि कोमल हास्य दिसते. ही मूर्ती दर्शवते की शंकर पर्वतातून प्रकट होतात आणि आपल्या विविध गुणांचा सुंदर संगम साधतात.

पुढील पट पवित्र गंगा नदीच्या स्वर्गातून पृथ्वीवर अवतरणाचे चित्रण करतो. यात राजा भगीरथाची कथा सांगितली आहे, ज्यांनी आपल्या पूर्वजांचे पाप धुण्यासाठी आणि त्यांना मुक्ती मिळवून देण्यासाठी गंगेचे अवतरण साधण्याचा प्रयत्न केला. गंगेला भीती होती की तिच्या तीव्र प्रवाहाने पृथ्वीचा विनाश होऊ शकतो. भगीरथाच्या भक्तीने प्रेरित होऊन भगवान शंकरनी गंगेचा प्रवाह आपल्या जटांमध्ये रोखून तिचे अवतरण सहज केले. जटा सैल होताच गंगा पृथ्वीवर आली. या पटात शंकराच्या मस्तकावर गंगेच्या तीन धारांचे चित्रण आहे. शंकर एक हाताने जटा वर उचलतात आणि दुसऱ्या हाताने आश्वासन व संरक्षण देतात. पार्वतीही या दृश्यात संतुलन आणि साथ देताना दिसतात. हे दृश्य शंकराच्या स्थिरता आणि परिवर्तनक्षमतेचे प्रतीक आहे.

सदाशिवच्या डाव्या बाजूस अर्धनारीश्वराची प्रतिमा आहे. हे शंकर आणि पार्वती यांच्या एकत्वाचे रूप आहे. या चित्रणात देवतांना लांबीमध्ये विभक्त दाखवले आहे, ज्यात पुरुष आणि स्त्री तत्वांचा सुंदर संगम आहे. अर्धा पुरुषभाग नंदीवर झुकलेला दिसतो, ज्याला शंकराचे वाहन मानले जाते. अर्ध्या स्त्रीभागात पार्वती रत्नजडित मुकुट घालून आरसा धारण केलेली दिसते. ही अप्रतिम प्रतिमा स्त्री-पुरुष तत्त्वांच्या अद्वितीय समन्वयाचे दर्शन घडवते. कथेनुसार, एका ऋषीने पार्वतीचा अनादर केल्यामुळे त्या शंकरामध्ये विलीन होतात. ही कथा विरुद्ध उर्जांच्या समन्वयाचे महत्व सांगते.

मंडपाच्या पश्चिमेस एक चौकोनी कक्ष आहे, ज्याच्या बाहेर दोन विशाल द्वारपालांच्या प्रतिमा आहेत. हे द्वारपाल मंदिराच्या सर्वात पवित्र भागाचे रक्षण करतात आणि या दिशेने जाणाऱ्या चारही दरवाजांबाहेर जोड्यांनी उभे आहेत. त्यांची भव्य उपस्थिती हा इशारा देते की फक्त पवित्र उद्देश असलेल्यांनाच पुढे जाण्याची परवानगी आहे. या कक्षात प्रवेश करण्यापूर्वी भक्त मंदिराची परिक्रमा करून सहाय्यक देवतांना मान देतात. यामुळे भक्तांना आध्यात्मिक शुद्धी प्राप्त होते. हा कक्ष मंदिराचा मूळ भाग आहे, ज्याला ‘गर्भगृह’ म्हणतात. सजावटीविना असलेला हा भाग सृष्टीच्या आदिस्वरूपाचे प्रतीक आहे. येथे भक्तांची भावना शंकराच्या मध्यवर्ती उपस्थितीवर केंद्रित होते.

गर्भगृहाच्या पश्चिमेकडे एका लहान मंदिरासह एक प्रांगण आहे, जिथे पाण्याचे एक कुंड दिसते. ऐतिहासिकदृष्ट्या, या कुंडात पावसाचे पाणी साठवले जाई. शतकानुशतके हे पाणी स्थानिक लोक, यात्रेकरू आणि पुजार्‍यांच्या दैनंदिन गरजा भागवत असे. हेच पाणी मंदिरातील विधींमध्येही वापरले जाई. मात्र, वाढती उष्णता आणि अनियमित पावसामुळे आज हे कुंड कोरडे पडले आहे. त्यामुळे या जलस्रोतावर अवलंबून असलेल्या समुदायासमोर मोठ्या अडचणी उभ्या राहिल्या आहेत.

एलीफेंटा बेटावरील लेण्यांच्या आपल्या भेटीच्या शेवटी येताना, तिच्या प्राचीन खडकांना कोरून तयार केलेल्या वास्तुकलेचे आपण आश्चर्याने दर्शन घेतो. ही आस्था, अभियांत्रिकी आणि कला यांचा अद्भुत समन्वय आहे. अंतिम पटात भगवान शंकर सृष्टीचा समतोल कसा राखतात याच्या कथा कोरलेल्या आहेत. या कथांमधून मिळणारे ज्ञान सर्वांसाठी लागू पडते, पण जसजसे खडक नैसर्गिकरीत्या झिजत जात आहेत तसतसे या पटांमध्ये सामावलेले गूढ ज्ञानही नष्ट होत चालले आहे. ही यात्रा आपल्याला भगवान शंकरच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाबद्दल जागरूक करते आणि हा अनमोल खजिना पुढील पिढ्यांसाठी जतन करणे किती महत्त्वाचे आहे हेही जाणवून देते.