Dinétah | Crow Canyon Petroglyphs site
Yá'át'ééh Crow Canyon Petroglyphs site-di nihaanooyáhígíí. Dinétah ałníígii nihił hazʼą́ tʼáá ałkʼidáá Nihokáá’ Dinéʼé bikéyah. Diné yee yisdáyíkaiʼígíí dóó binahaghaʼ yee náás yíkaiʼígíí éí tsé łichííʼ biyi tʼáá ałkʼidą́ą́ʼ dahooghan dabikʼehgo naaznilígíí bee béhózin háálá nizhónígo hazʼą́. Díí hodiyingo haz´ą́nígíí bitaadahkaigo bił édahózinígíí nihił dahwéelnííhgo bitaadahkai doo. Diné Educator and Historian, Harry Walters, Bureau of Land Management Tribal Coordinator Tim Begay, dóó Archaeologist Erik Simpson nihił dahalneʼ doo. Kéyah ahootʼéhígíí dóó tsé bikʼinidaʼashchʼąąʼígíí éí haitʼéego Diné binahaghaʼ náás yitʼihígíí dóó bee hahodítʼéhígíí bee nihił dahaneʼ dooleeł.
Stop 1. Kweʼé baʼáháyą́
Crow Canyongóóyaa dzidéezʼį́į́ʼgo kodóó yaago nizhónígo hodootłʼizh dóó ałtsʼą́ą́hjí tsé danítʼiʼ. Díí kweʼé lą́ʼí tsé bikʼinidaʼashch´ą́ą́ʼ dóó bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ Diné biʼéʼóolʼįįł dóó binahaghaʼ bóhooʼaah dóó bikʼiʼdiʼyitįįh. Doo éí tʼóó nizhónígo ndaʼashchʼąąʼ da, díí nahaghaʼ bídéétʼiʼ dóó kéyah hózhǫ́ǫgo bee náás ooldah. Bureau of Land Management éí díí kéyah yikʼidéezʼį́į́ʼígíí nihaanidanohtá níigo yíʼoolkąąh áko bił daʼílį́įgo aniid háánootʼánígíí deinéłʼį́į dooleeł daaní.
Harry Walters
Dinétah éí íyisíí Diné bikéyah Díí Bilagáanakʼehjígo, tó yónaadi kéyahdi, Isreal hoolyéedi áadi éí íyisíí Bilagáana bi bee nahaghaʼ háátʼiʼ. Díí hótʼéego Dinétah bee nílʼį́. Díí tsé bikʼinaʼashchʼąąʼígíí éí doo tóó biknaʼasgaz da bininaanígíí éí iikááh bił aheełtʼé dóó tʼáá éigii átʼé. Áko díí nahaghaʼ átʼé dóó diyingo bikʼinidaʼashchʼąaʼ. Dóó haitʼéego náás bee niikaiʼígíí yaa halneʼ Nihinahaghaʼ ádaatʼéhígíí. Áko áaddi náshdááhgo ayóo hodiyin lá nisin Bininaa baaʼáháyą́ągo bee náás ániitʼée doo Diné niidlį́nígíí.
Tim Begay
Díí tsé bikʼinidaʼashchʼąąʼígíí éí Diné yee ádéíhólzin dóó kojįʼ yee náás yíkai dííshjį́įdi. Díí néshʼį́įgo Éí bee yisdáʼíldeeʼ. Dinékʼehjígo nákééʼ náhaneʼ kéyah bee hadilyaa. Haneʼ biiʼ danítʼiʼ. saad bee hadítʼé. Bilagáanajígo éí haneʼ naaltsoos bee hadadilyaa. Dinéjígo éí kéyah biyiʼ danítʼiʼ. Háadee nihinahaghaʼ hadaaztʼiʼígíí bee bééhózin. Háadi bee yisdá iisdeeʼígíí bee bééhózin dóó bee ádééhozhdólzin doo ádaajiyoonééh da. Díí tsé bikʼinaʼashchʼ˛ąąʼí díí biniyé. Áko dahwiitaałgo díí kéyah bikáá´ ádahóótʼįįd yę́ę baa dahwiitaał. Nihinahaghaʼ éí tʼáá ałtso haneʼ átʼé kéyah biyiʼ daasdzoh éí saad bee hadilyaa dóó kéyah éí nihinaaltsoos átʼé.
Erik Simpson
Tʼáá íyisíí nihiDineʼé bá nisinígíí éí yaa ákodadínóozįįł dóó díí kweʼé hazʼą́ągii bił béé dahózin doo. Díí ntsaago kéyah nihiʼéʼóolʼįįł bee hadítʼé doo tóó nákééʼdę́ę́ʼ ádahóótʼįįd da ndi tʼahdi bee hahodítʼé Díí Diné niidlį́nígíí Crow Canyon t´áá íyisíí ílį́įgo baa nstsídeekees. dóó tʼáá íyisíí nihił danilį́. Doo éí tóó ałkʼidą́ą́ʼ ádahóótʼįįd da dóó baa ndaʼasdeeʼ da. Kʼad dííjį́ nihiʼéʼóʼoolʼįįł dóó nihee iiná bídadéétʼiʼ.
Stop 2. Diné bił áhootʼéhígíí
Tsé bikʼinidaʼashchʼąąʼí éí dego bichʼįʼ joogááłgo nishʼnáájí tsʼah yílʼá dóó bikooh, tsé éí nishtłʼajígo ayóó áníłtsxogo nítʼiʼ. Nizhónígo tsé bikʼinidaʼashchʼąąʼ chʼil, naaldlooshii, diné, diyin dineʼé, dóó tʼáá háí shįį́ bedaʼalyaago bikʼi naaznil. Kéyah, nákééʼ náháneʼ, dóó nahaghaʼ haitʼéego Diné bídadéétʼiʼígíí yaadahalneʼ. Haitʼéego ndaashchʼąąʼígíí hózhǫ́ǫgo biʼbeeʼóʼoolʼį́į́ł beełtʼéego ndaashchʼąąʼ áko éí łaʼ bikąʼ dóó łaʼ bi´áád ádaatʼé.
Harry Walters
naaki ałts´ą́ą́hjí, Hózhǫ́ǫ́jí éí saʼah naagháí bikʼeh hózhǫ́ǫ́n áádóó Anaaʼjí éí saʼah naagháí binéhódzidii t´óóyó nichxǫ́ʼígíí biiʼ silá. Áko doo ałtaanízhdooʼnił da ndi tʼáá ahidiitʼiʼ Tsé bikʼinaʼashchʼąąʼígíí néshʼį́įgo kodę́ę́ʼ hahóóyá Tsʼídí áłtsé niheeʼóʼóolʼįįł hazlį́į́ʼdę́ę́ʼ. Bilagáanakʼehjígo Binahaghaʼ naakidi dimííl yéedą́ą́ʼ hahóóyá áko tʼahdii tʼáá łáhígii átʼé Doo łaʼ bíhiidéél da, ádin. Nihíjígo, bitsįʼyishtłizhii, łaʼ ałyóí bíhiiniidééʼ diné chodayołʼį́nígíí ałʼąą bíhiiniidééh binahaghaʼ dóó bee iinaʼ biyiʼjįʼ Bibeenahaghaʼ, yee sodilzinígíí tʼáá íyisíí yę́ę tʼáá átʼé tʼahdii dabiyiʼ.
Tim Begay
Nidahałáhíi bił ndaashnishígíí ádaaníigo éí tʼáá shiidą́ą́ʼdi kǫ́ǫ́ honiidlǫ́ kojįʼ haiʼná, tʼah ndi kǫ́ǫ́ honiidlǫ́, tʼah ndi kéyah baa ádahwiilyą́. Jó ááhdishnínígíí éi díí kódahootʼéhígii nídaahkahgo hazhóʼó dadínósin. Diné tʼah ndi kǫ́ǫ́ honiidlǫ́, díí tʼah ndi chodayołʼį́ hatáál biyiʼ dóó tʼah ndi dahiniiʼná Doo éí háajįʼ nihíʼtʼoodził da nihi zaad tʼah ndi bee yádeiltiʼ dą́ą́, éí bee danihidziil.
Erik Simpson
Petroglyph éí tsé bikʼinaʼashchʼąąʼgo óolyé tʼáá háí shį́į́ bedaʼalyaago ádaatʼé, łaʼ diyin dineʼé tʼáá nihookááʼ dineʼé ndahalingo Naaldooshii éí ląʼí bedaʼalyaa chʼil ląʼígóó chodaaʼínígíí ałdóʼ doo éí kʼéédadilyéhígíí tʼéiyá da tʼáá ałtsoní chʼil naniseʼ chodatʼínígíí ałdóʼ. Łaʼ éí doo hazhóʼó béédahózin da dadikʼánígíí dóó tááʼgo ałtsʼą́ą́ʼ dadeezʼáago ałtaa ádaatʼéego dabiłtah. Áko anaasazí ndeilkaahí adaaníigo éí Doo tʼóó tsé ndajiiłchǫǫh da. tsé bikʼinaʼashchʼąąʼí łaʼ haneʼ biniyé ádaalyaa. Haneʼ biyiʼ danítʼiʼ áko éí dawóltaʼ, Éí beełtʼéego shį́į́ tʼóó daashdléézh tsé bikáaʼgii.
Stop 3. Tsé bikʼinidaʼashchʼąąʼí bééʼtʼeetįįh
Díí t'áá' átsé naashchąąʼígíí ayóo tsé łichííʼ bikʼijįʼ yitʼį́. Tʼáá áłtsé ayóo yitʼínígíí éí tązhii bikeeʼ. Tązhii éí hajíínéí bił baa haneʼ. Álástsiiʼ yił hááyá. Naadą́ą́ʼ ałdóʼ tʼáá ałkééʼ honíʼą́ągo danooséełgo ndaashchʼąąʼ. Naadą́ą́ʼ éí tʼáá íyisíí alááhgo ílį́įgo baa ntsáhákees háálá éí Diyin Dineʼé Nihookááʼ Dineʼé yee hadeidiilaa. Díí éí doo tóó bóhólnííhgóó naʼashchʼąąʼ da. Nahasdzaan bikááʼ iiná niháʼályaanígíí binahjįʼ nihee iinaʼ dóó nihinahaghaʼ hólǫ́nígíí yaa halneʼ.
Harry Walters
Dinéjígo nihí naadą́ą́ʼ niidlį́ diiʼní, naadą́ą́ʼ bee ánihiʼtʼiilyaa. Sáanii éí naadą́ą́łtsoi bee ábiʼtʼiilyaa, diné éí naadą́ą́łgai. Áko naadą́ą́łtsoi éí biʼáád naadą́ą́łgai éí bikąʼ. Áko hatáálgo ákótʼéego chooʼį́. Díí néshʼį́įgo ákótʼéego yishʼį́ dóó ákótʼéego iikááh bee álʼį́.
Tim Begay
Iikáá binahjįʼ tʼahndi kǫ́ǫ́ honiidlǫ́ dóó bee nihdziil Harry tʼáá íídą́ą́ʼ iikááh yaahoolneʼ shaʼashin, jó ląʼí iikááh bikááʼígíí éí kweʼé Dinétahdi holǫ́. Naadą́ą́ʼ ádaatʼéhígíí, Naadą́ą́ʼ éí íyisíí nichʼiyąʼ díí Diné niidlį́nígíí. Nihaahaneʼ dóó nihnahaghaʼ baa haneʼgo éí naadą́ą́ʼ bee ánihiʼtʼiilyaa haʼní.
Erik Simpson
Tʼáá háida tsé yikʼinaʼachʼąąhgo łah da tsé chodayołʼį́. Tsé bikʼinidaʼashchʼąą´ígíí bilááhígii átʼéego nitłʼizgo yee ádeiłʼį́. tʼáá hálaʼ bííghahígii ádaníłtsogo hadayiiłneʼgo yee ádeiłʼį́ dóó yee dayótseedgo. Tsé binánijįʼ dahodilkǫǫhgóó deitsidgo Nizhónígo ndaʼashchʼąąʼ neheleeh. Łahdi éí tʼóó deichʼidgo Daʼídzogo ádeileʼ. Éí tsé yee ádeiłʼį́ doodaiʼ tsin yiltłʼisgo yee ádeiłʼį́, nááná addeʼ dóʼ chodayoolʼį́. ákódaatʼéhígíí yee ádeiłʼį́. Díí ląʼí daatseed łaʼ éí łahgo ádaatʼé doo hazhóʼó yitʼį́į da ncaʼashchʼąąʼígíí, ląʼí éí daashdléézh. Éí éí bikʼéé daʼiiʼéél, bikʼidaʼiiyol da dóó ałtso ndeigai dóó bikʼinídaʼiiʼéél. Łahgóó tʼáá bahatʼąądí Daashdléézh táá tsé bikááʼgóó.
Stop 4. Nahaghá bídéetʼiʼ
Díí kweʼé bikʼinaaznilígíí doo ayóo daatʼį́įda ndi aniiʼ bikʼi naaznil. Díí ndaaschʼąąʼígíí éí nihinahaghaʼ bídadéetʼiʼ kʼad tʼahndi bee dahatáálígíí. Áko dí.i éí Diyin Dineʼé doodaiʼ Yéʼii biniikʼi dadinínilígíí átʼé daaní. Áháʼníigo éí Diné Yéʼii yeełtʼéego ábiʼtʼiilyaa jiní. Áko díí daʼalzhishgo bikʼinaashchʼąąʼígíí éí Yéʼii átʼé jiní.
Harry Walters
Díí éí tááʼgo deezʼá. Doo éí ląʼí iikááh bee ádaalyaa da Díí nishtłʼajígoígíí táágo deezʼáago siʼą́nígíí éí ayóo chooʼį́. Bikąʼ dóó biʼáád haʼnínéegii átʼéego. Nídaazbąsígíí éí bikąʼ áádóó Dakikʼánígíí doodaiʼ tááʼgo deezʼáhígíí éí biʼáád. Díí ląʼí choiséłʼįįd naʼnishtingo áko Adaaníi łeh, sáanii éí dadikʼą́ éí bininaa biniiʼ dadikʼą́. Doo éí biniiʼ bikʼidaʼtíʼnil da, daʼalzhishgo. Bikąʼígíí, hastóí daʼalzhishgo tʼáá átʼé bitsiitsʼiin danímązgo bikʼidadínil Asdzání éí doo tʼáá átʼé bił yaa naazʼą́ą da. Éí éí dadikʼą́ągo biniiʼ bąąh dad naznil. Áko díí iikááh yee hadítʼéhígíí jinéłʼį́įgo bikąʼígíí dóó biʼáádígíí bee bééhózin. Táágo deezʼáhígíí Éí doo ayóo chooʼį́į da ndi łaʼ tʼáá dabitah. Éí átʼée shaʼashin.
Tim Begay
Tʼah ndi wódahdi wóltaʼí yíníshtaʼgo tłʼééjí hatáál bee shiʼtʼiiszį́į́ʼ éí áájí Náhástʼéíʼígíí daatsʼí yínishtaʼgo aʼniishzhiizh. Tʼóó ahayóí iikááh biyiʼ éí tłʼééjí hatáálígíí. Atah iikááh bee ánáshwoʼ ntʼę́ę́ʼ. áko tsé bikʼinaʼashchʼąąʼ jinéłʼį́įgo táá bił aheełtʼé tʼáá bééhózínígo bił aheełtʼé dóó iikááh éí hatáálgoneʼ dahojitaałgo dóó sohodizingo téiyá ádaalʼį́. Díí iikááh dabikááʼígíí éí yéʼii dineʼé ádaatʼé ndi doo tʼáá átʼé ádaatʼée da.
Stop 5. Łahgo áhoonííł dóó bee náás ooldah
Díí kweʼígíí éí tʼáá béhózínígo ałtį́į́ʼ tsostsʼidgo ałkééʼ sinil dóó táágo adeezʼá ałchʼįʼ sinilgo ałdóʼ tsostsʼidgo ałkééʼ naazį́. Díí naashchʼąąʼígíí éí tʼoó ahayóí Crow Canyongóóyaa tsé yikʼi naazį́. Díí éí Naakiishchíín átʼé jiní. Nayéé Neizghání éí táágo adeezʼá ałchʼįʼ sinilígíí átʼé dóó Tóbájishchíní éí ałtį́į́ʼ átʼé. Naakiishchíín éí bikʼee dahóyéé yą́ą ałtso yiyíghą́ą́ʼ. Asdzą́ą́ Nádleehí éí bimá dóó Jóhonaaʼéi éí bizhéʼé.
Harry Walters
Díí tsé bikʼinidaʼashchʼąąʼígíí néshʼį́įgo háí shį́į́ hatáál bitsʼą́ą́dę́ę́ʼígíí shił bééhózin. Áko díí kʼad bee dahtáálígíí tʼáá ałkʼidą́ą́ʼ bee dahatáál ntʼę́ę́ʼ tʼóó áłtsísígo yę́ę łahgo átʼé áko díí ndaashchʼąąʼígíí Éí ánaaʼjí Ndááʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ átʼé. Éí nidajibaahjí bídéétʼiʼ ndaazbaaʼígíí éi Ndááʼ bá ninádaatʼááh. Éí hohodiiłtʼih Éí díí Ndááʼ bá niitʼááh. Áko díí ndaashchʼąąʼígíí éí bitsʼą́ą́ doo.
Tim Begay
Ashiiké yázhí tséłkééh silį́įgo bimá neídiłkid, háílá nihizhéʼé, níigo. Áłtsé Hastiin éí nihicheii, Áłtsé ásdzání éí nihimásání, ndi háísh éí nihizhéʼé? shábíighah yínaʼídíłkidgo wónásdóʼ hóyáanii silį́į́ʼ áko índa bimá ání, shiyáázh, Jį́honaaʼéí nihizhéʼé. Áádóó Dziłnáʼoodiłiidę́ę́ʼ dahdiiʼáázh Yootó Hahoodzo biyiʼ. Haʼaʼaahjigo dahdiiʼáázh bizhéʼé yichʼįʼ. Bizhéʼé yaaníʼáazhgo doo shaʼałchíní noołį́į da hodííniid. Áádóó áko díkwíí shį́į́ yee akʼeh deesdlį́į́ʼgo índa áko lą́ą shaʼáłchíní noołį́į́ lá, hodííniid ndi tʼáá akǫ́ǫ́ soohkée doo, doo nihimá bichʼįʼ nídoohtʼash da. Ntʼééʼ dooda ní ashiiké nihimá bichʼįʼ nídiitʼáázh. Lą́ biʼtʼooʼniid. Nanihídídéeshkił, Nihookááʼ dził danínílʼigíí daatsʼí nihił béhózin. Kʼos dasoogish léiʼ yikááʼ haaskai. Áádóó Jį́honaaʼéí Dził yichʼįʼ dahdeesniiʼ dóó ání, nigháí dził daatsʼí béhonoosin? Shił hołneʼ. Naayéé Neizghání álą́ąjįʼ naaghánígíí ání, aooʼ. Nabídéékidgo, Níłchʼi Biyáázh bił halneʼ Níłchʼi Biyáázh ábíłní, ei Sisnaajiní átʼé, Yoołgai Dziil, Dził Nanitʼá, Saʼah Naagháí Bikʼehózhóón Dziil átʼé, díigii átʼéego ałkéé bichʼįʼ yíídíizhiił. Áko Naayééʼ Neizghání Jį́honaaʼéí ałkééʼ yichʼįʼ yiyíízhiʼ Ei Sisnaajiní átʼé, Yoołgai Dziil áʼtʼé, Dził Nanitʼá átʼe, Saʼah Naagháí Bikʼehózhóón átʼé. Áádóó nááná łaʼ dził yichʼįʼ dahnáádoolnih ntʼę́ę́ʼ Níłchʼi Biyáázh ábíłní, nił béhózin, ei Tsoodził átʼé, Dootłʼizhii Dziil, Dził Nanitʼá, Saʼah Naagháí Bikʼehózhóón Dziil. Tʼáá ákótʼéego bitah hoolzhishgo dził łaʼ yichʼįʼ dahnáádoolnih Áádóó ííłní, ei Dookʼoʼosłííd átʼé, Diichiłii Dziil, Dzil Nanitʼá, Saʼah Naagháí Bikʼehózhóón Dziil át´é. Áádóó dził łaʼ yichʼįʼ dahnáádoolnih dóó ání, niléísh hatʼíí dził átʼe? Níłchʼi Biyáázh ábíłní, ei Dibé Ntsaa átʼé, ei Bááshzhinii Dziil átʼé. Dził Nanitʼá átʼe, Saʼah Naagháí Bikʼehózhóón Dziil átʼé. Áádóó nááná łaʼ yichʼįʼ dahnáádoolnihgo ání, níléí lá hatʼíí dził átʼé? Áádóó ábíłní, ei Dził Náʼoodiłii áté. Ei áádóó dahdiitʼáázh, Ei ákweʼé nihimá kéhatʼį́ dóó ákǫ́ǫ́ nídiitʼáázh. Jį́honaaʼéí lą́, ní. áádóó dził tʼááłáʼí nááná, ní dóó dził łaʼ yichʼįʼ dahdoolnih. Níłchʼi Biyáázh bił halneʼgo ání Ei Dził Chʼóolʼį́į́ átʼé. Ákweʼé nihicheii dóó Nihimásání kéhatʼį́, Áłtsé Hastiin dóó Áłtsé Asdzání. Ákótʼéego Jį́honaaʼéí nabínítaahgo łą́ʼąą, aooʼ, shaʼáłchíní noolį́į́ dóó tʼáá ałtso béétʼinoohtą́ dóó Kéyah bikááʼ honoohłǫ́ǫ doo. Ákǫ́ǫ́ nídoohtʼash hodííniid dóó ákótʼéego níjítʼáázh. áko níjítʼáazhgo éí ałtʼį́į́ʼ názhníjaaʼ, éí Jį́honaaʼéí hainínil. áko díí tsé jiníłʼį́įgo áłtį́į́ʼ bikááʼ naashchʼąąʼ, éí ałtį́į́ʼ Naakiishchíín Jį́honaaʼéí beinínilę́ę átʼé, éí tsé bikááʼ naashchʼąąʼ kʼad dííshjį́į di.
Stop 6. Tʼáá hoolzhishgo bíhiniidééh
Łaʼ tsé niʼdóó dego ashdlaʼ tsʼáadah adéesʼeezgo áníłnééz dóó tʼóó ahayóí bikʼinidaʼashchʼąąʼáko éí tsé Crow Canyongóóyaa tʼaá íyisíí aláahgo ląʼi bikʼinaʼashchʼąąʼ. Łaʼ ndaashchʼąąʼígíí éí łį́į́ʼ hołdeíldlóóshgo bedaʼalyaa, naadą́ą́ʼ dóʼ, nááná łaʼ éí hadeeʼ dahólǫ́ǫgo bikʼinijizį́, áádóó ałʼąą dadikʼą́ągo dóʼ. Łaʼísh nááná łahgo yiniłtsą́ągo béénílniih? Ghą́ʼaskʼidii éí tʼaá´ béhózínígo naashchʼąąʼ. Éí éí tsétah dibé nahalingo bideeʼ hóǫ́, álástsiiʼ azis biyiʼ hadeezbingo yoołjił.
Harry Walters
Tsé bikʼinaʼashchʼąąʼí doo wóltaʼ da naaltsoos nahalingo. Tʼáá ałʼąą nizhónígo ádaalyaa. Díí yílkʼisgóó nishtłʼajígoígíí átsé ályaa shaʼashin áádóó nishʼnáájígoígíí éí akéedi ályaa Bilagáana nihitah hazlį́į́ʼ dóó bikʼijįʼgii átʼé. Dóó tʼáá átʼé tʼáá ałʼąą hoozhisgo ádaalyaa haʼátʼíí shį́į́ bininaa díí tsé bikááʼ ádaalyaa shaʼashin. Ndi doo tʼóó bikʼinidaʼasgaz da, nizhónígo tʼáá biniyé dahólǫ́ǫ da´ídzo iikááh beełtʼéego. Díí dabiyiʼ. Kʼad éí doo ákótʼéego tsé bikááʼ ndaʼiichʼąąh da. Haʼígii shį́į́ hoozhishgo doo álʼį́į da silį́į́ʼ. Kʼad ákótʼéego baa hanááʼ ooldeeʼgo Iikááh beełtʼéego tsé bikááʼ ndajichʼąąhgo nihahastóí nihichʼadahodooshkeeł.
Tim Begay
Díí Dinétahgii tsé bikiʼinaʼashchʼąąʼí daníilʼį́įgo Dinétah bidiiʼnínígíí hadą́ą́ʼ shį́į́ kojį hosiidlį́į́ʼ yéedą́ą́ʼ bee bééhózin Níléí Naakai nihitah níłniiʼyéejįʼ. Dóó haitʼéego Łį́į́ʼ tsé yikʼi naazį́. Éigii átʼéego Dinétah bee baa ákonisin.
Stop 7. Kin yázhí
Kodóó éí yaago Crow Canyon biyiʼ tʼáá íyisíí ílį́įgo hazʼą́. Tsé tʼáá łáʼí níʼą́nígo haditłʼingo hashtłʼish bee daashdléezhgo tsé dijoolée bikááʼ dahsiʼą́, kin yázhí wolyé. Díí éí biniʼnaʼadá biniyé ályaa haʼníi ndi doo t´áá éí tʼéí biniyé da. Biyiʼdóó dzidéezʼį́įgo tʼáá ałtsxónígóó áyóo hootʼį́. Díigii átʼéego ályaaʼígíí éí kin wolyé dóó lą́ʼígóó chooʼį́.
Harry Walters
Łaʼ hooghan dadikʼą́ągo baa dahaneʼ. Éí kin daolyé. Kin éí dadikʼą́. Hatáál biyiʼ, Hózhǫ́ǫjí, éí tʼáá átséhígíí éí kinaalda wolyé jiní. Éí kin ákóthéhígíí óolyé, kinaaldá éí biyiʼ dzizdáago éí éí átʼé. Asdzą́ą́ Nádleehí kinasdaʼgo hatáál bá ályaa, éí bee hahóóyá, Hózhǫ́ǫ́jí. Éí hatʼáál éí kinaalda wolyé, kinaasdaʼ Hooghan yiiʼ sidá. Doo éí hooghan naaldá haʼníi da´. éí éí hooghan átʼé.
Tim Begay
Crow Canyon biyiʼ anaasází bighan dahólǫ́ áko anaasází ndeiłkaahígíí ádaaníigo éí biniʼaʼadá biniyé ádaalyaa. ákótʼéego biniʼádáa ndi shį́į́ Diné tʼáá ałkʼidą́ą́ʼ Tsé bee hooghan biyiʼ dabighan ntʼę́ę́ʼ tahdoo ndaʼabaahyę́ędą́ą́ʼ ndi.
Stop 8. Bee áłchʼįʼ ánálnééhígíí
Ahéhee' díí Crow Canyon Petroglyphs sitedi nihaanooyánígíí. Díí baa dahóóneʼígíí dóó btaadasokaígíí shį́į́ nihił ííshjání íyiilaa dóó bikʼiʼdootą́ Diné bibeeʼóʼoolʼį́į́ł dóó haitʼéego kéyah yił daʼahóótą́ʼ. Béédaałniih, díí éí doo tʼóó bee hózhǫ́nígo ndaʼashchʼąąʼ da, ndi Diné binahaghaʼ yikʼehgo dahiinánígíí dóó deidísínígíí átʼé. Áłkʼidą́ą́ʼ dabizází yee dayíkaiyę́ę tʼahndi náás yee deíkááh.
Tim Begay
Hóyą́ąnii dóó áłchíní saad yaadiikááh. Shí shiyaahooʼaahyę́ędą́ą́ʼ hatáálgóneʼé shizhéʼé nabídíshkidgo tʼáá Dinékʼehjí yee shił halnih. Áko nihizaad éí niheeʼóʼóolʼįįł dóó nihinahaghaʼ áłchʼįʼ yótąʼ. Bininaa saad bééhojísingo yáʼátʼééh. Áko áłchíní kodi tádítʼééshgo saad bínáhwideeshʼááł dadínóozįįł. Nihizaad tʼáágéédgo doo Diné niidlį́į da doo. doo kǫ́ǫ́ kéyah bikááʼ kéhwiitʼį́į da dooleeł, doo kéyah bił ahííníitąʼ da dooleeł Niheeʼóʼóolʼįįł Diyin Dinéʼé kǫ́ǫ́ niháneenílánę́ę áłtso ádoodįįł.
Erik Simpson
Diné kweʼé ndaakahgo adaatʼįįłígíí ayóo baahastiʼ. hádą́ą́ʼ shį́į́ áhootʼéé ntʼę́ę́ʼígíí hoł danilį́įgo yáʼátʼééh, doo bídadiilchidgóó doo bikʼéédaʼilchxǫǫhgóó dóó doo bikʼinidaʼiigazgóó jó áko náásgóó ląʼí bee nínáádoohaha. Diné yinahjįʼ ídahołʼaah dóó yikʼiʼtʼiitįįhígíí náásgóó bee íhooʼaah doo hwiinidzin Tʼóó hazhóʼó nihił daʼílį́įgo baa nídaahkah Táadoo ndahwiiyoołchxǫǫhí.